هنرى كه ملا صدرا در اين گونه مسائل به خرج داده اين است كه در آنجا كه حرف عرفا را انتخاب كرده است يك مبناى محكم عقلانى و استدلالى براى حرف آنها درست كرده است و الّا عارف خودش پايبند اين حرفها نيست . خود ملا صدرا هم اين مطلب را تصديق مىكند ، مىگويد با اينكه ما به عرفا خيلى اعتقاد داريم چون هر جا كه اينها حرفى زده‌اند وقتى كه ما خيلى كاوش كرديم آخر كار ديديم كه حرف اينها درست است ، ولى باز هم در هر مسأله‌اى تا آن را به برهان عقلى در نيابيم و لو مورد اتفاق همهء عرفا هم باشد قبول نمىكنيم « 1 » . پس مسألهء اصالت وجود - كه بعد خودش پايه‌اى است براى نوعى وحدت براى وجود ، كه بعدا به آن مىرسيم و درباره‌اش بحث مىكنيم - به اين معنى است كه ملأ خارجى ، هستى محض است ، هستى است . اين « هستى » است كه منبسط است و اين عينيت خارجى را به وجود آورده است . اصلا عينيت يعنى هستى و هستى يعنى عينيت ، منتها هستى مراتب دارد و ذهن از هر مرتبه‌اى ماهيتى را انتزاع مىكند « 2 » .

--> ( 1 ) . - يعنى ملا صدرا عرفان را استدلالى كرده است . استاد : بله ، اما قهرا نحوهء بيان هم در بعضى مسائل فرق مىكند . شايد روح مطلب فرق نكند ولى بيان فرق مىكند . مثلا عرفا عليت را انكار مىكنند ولى ملا صدرا مطلب را در باب عليت به نحوى بيان مىكند كه اگر عارف هم بيايد ديگر اين عليت را قبول مىكند ، نظير اينكه مىگويند شيخ انصارى گفته بود اگر امين استر آبادى هم - كه يكى از اخباريّين خيلى قوى و مقتدر بود - حالا زنده بود « اصول » من را قبول مىكرد ؛ يعنى اين قدر اين اصول را بر پايه‌هاى محكم گذاشته‌ايم كه اگر ملا امين استر ابادى هم بود ديگر اين اصول را قبول مىكرد . ( 2 ) . - ولى اصالت ماهيتىها هم نمىگويند كه ماهيت ذهنى عينيت و اصالت دارد ، آنها مىگويند ماهيت موجود اصالت دارد . استاد : درست است ، نمىگويند ماهيت ذهنى عينيت دارد ، مىگويند ذهن ما اين معنا را درك مىكند ، حالا يا هيچكدام عينيت ندارند يا هر دو عينيت دارند يا ماهيت عينيت دارد و وجود ، ذهنى محض و انتزاعى است و يا بالعكس . اصالت ماهيتى كه نمىگويد ماهيت ذهنى عينيت دارد ؛ او اين شق را انتخاب كرده است كه ماهيتى كه ذهن ما از اشياء درك مىكند عين عينيت خارجى است نه اينكه بگويد ماهيت در ذهن ما عين عينيت خارجى است ( ماهيتى كه در ذهن ماست كه در ذهن ماست ) ، بلكه مىخواهد بگويد اين چيزى كه ذهن ما درك كرده است عين عينيت خارجى است و آن ديگرى ساختهء ذهن ماست . اما اصالت وجودى عكس اين قضيه را مىگويد ؛ مىگويد آنكه عين عينيت خارجى است هستى است و ماهيت صرفا ساختهء ذهن ماست .